Στις μέρες μας, διεξάγεται συζήτηση σχετικά με το τι είναι ο διαδικτυακός εκφοβισμός. Ορισμένοι/-ες ειδικοί υποστηρίζουν ότι η διαφορά με τον παραδοσιακό εκφοβισμό είναι ότι λαμβάνει χώρα στο διαδίκτυο. Άλλοι/-ες θεωρούν ότι ο διαδικτυακός εκφοβισμός θα πρέπει να έχει το δικό του ορισμό, καθώς έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά όπως η ανωνυμία του χρήστη και η διάδοση. 

Ένας από τους πιο επικρατέστερους ορισμούς θα μπορούσε να είναι ο ακόλουθος: 

Ως διαδικτυακός εκφοβισμός, ορίζεται η 'επιβλαβής συμπεριφορά που εκτελείται σκόπιμα από ένα άτομο ή μια ομάδα ατόμων, η οποία επαναλαμβάνεται σε βάθος χρόνου, με τη χρήση ψηφιακών εργαλείων, και έχεις ως στόχο ένα άτομο που δεν είναι σε θέση να υπερασπιστεί τον εαυτό του' (Campbell & Bauman, 2018).

Όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε από τον παραπάνω ορισμό, υπάρχουν τέσσερις βασικοί παράγοντες στον διαδικτυακό εκφοβισμό (Smith & Norman, 2021):

  • Πρόθεση βλάβης: Η έννοια του διαδικτυακού εκφοβισμού συνεπάγεται επιθετικότητα ακριβώς λόγω της πρόθεσης βλάβης. Μερικές φορές είναι δύσκολο να μετρηθεί η πρόθεση πρόκλησης βλάβης, δεδομένου ότι ορισμένοι/-ες θύτες συχνά ερμηνεύουν τη συμπεριφορά τους ως "ένα απλό πείραγμα" ή "παιχνίδι". Σε αυτό προστίθεται η δυσκολία των θυτών να κατανοήσουν τη σοβαρότητα των πράξεών τους, ακόμη και όταν γνωρίζουν ότι προκαλούν βλάβη. Ωστόσο, είναι συνήθως αντιληπτό στους/στις θύτες ότι η συμπεριφορά αυτή είναι επιβλαβής ή δυσάρεστη για τα θύματα. Αυτό το στοιχείο σηματοδοτεί τη διαφορά μεταξύ του διαδικτυακού εκφοβισμού και άλλων συμπεριφορών οι οποίες μπορεί να είναι επιζήμιες, αλλά όχι επιθετικές. Στο πλαίσιο αυτής της σκοπιμότητας, μπορούμε να βρούμε δύο διακρίσεις:

    • Προληπτική επιθετικότητα: Όταν αυτού του είδους η συμπεριφορά είναι προμελετημένη, γίνεται "εν ψυχρώ" ή έχει σχεδιαστεί για κάποιο σκοπό. Ο εκφοβισμός μπορεί να θεωρηθεί ως μια μορφή αποδοχής από το κοινωνικό σύνολο μέσω της κυριαρχίας των άλλων ή για την ευχαρίστηση του να κάνεις κακό σε κάποιο άτομο. Αυτός ο τύπος συμπεριφοράς θα ήταν ο πιο αναγνωρίσιμος τύπος επιθετικότητας.

    • Αντιδραστική επιθετικότητα: Εμφανίζεται ως απάντηση σε πρόκληση ή απειλή και αποτελεί συνήθως παρορμητική συμπεριφορά. Ορισμένες από αυτές τις συμπεριφορές μπορεί να μην θεωρούνται διαδικτυακός εκφοβισμός λόγω της περιστασιακής ανταλλαγής προσβλητικών σχολίων μεταξύ συνομηλίκων, για παράδειγμα. Ωστόσο, τα άτομα που ασκούν διαδικτυακό εκφοβισμό τείνουν να επιδίδονται σε περισσότερη προληπτική και αντιδραστική επιθετικότητα από τα άτομα που δεν ασκούν αυτού του είδους τον εκφοβισμό.

Ερωτήσεις προς σκέψη: Θα αποτελούσε διαδικτυακό εκφοβισμό αν ένα άτομο επιδιδόταν σε επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά που θα έπληττε συναισθηματικά ένα άλλο άτομο, ακόμη και αν η βλάβη ήταν εντελώς ακούσια; Θα αποτελούσε διαδικτυακό εκφοβισμό αν ένα άτομο είχε την πρόθεση να βλάψει και όσο κι αν προσπαθούσε, το υποτιθέμενο θύμα δεν θα αισθανόταν πληγωμένο με κανέναν τρόπο;

  • Ανισορροπία ισχύος: Ο διαδικτυακός εκφοβισμός δεν αποτελεί μια μεμονωμένη περίπτωση ανθρώπινης συμπεριφοράς, αλλά προκαλείται από τη δυναμική της ομάδας και τους παράγοντες του περιβάλλοντος. Αυτή η ανισορροπία ισχύος εμφανίζεται συνήθως στους/στις εφήβους/-ες λόγω αριθμητικής υπεροχής, δύναμης ή επίθεσης στην ευπάθεια ενός ατόμου, μεταξύ άλλων. Στην περίπτωση του διαδικτυακού εκφοβισμού, η διαφορά ισχύος μπορεί να οφείλεται σε καλύτερη τεχνολογική γνώση ή στην κατοχή εργαλείων που τοποθετούν ένα άτομο σε μια θέση υπεροχής. Εδώ αναφερόμαστε τόσο στον τεχνολογικό εξοπλισμό όσο και στο υλικό (όπως βίντεο, φωτογραφίες ή εμπιστευτικές πληροφορίες) που θα μπορούσε να προκαλέσει βλάβη. Σχετικά είναι επίσης ζητήματα όπως η ανωνυμία, καθώς ο/η θύτης γνωρίζει την ταυτότητα του θύματος, αλλά το θύμα δεν γνωρίζει την ταυτότητα του/της θύτη. Στα πλαίσια των διαφόρων τύπων διαδικτυακού εκφοβισμού, υπάρχει ο εκφοβισμός με βάση τις προκαταλήψεις, ο οποίος στρέφεται κατά ατόμων λόγω της κοινωνικής τους ομάδας (εθνικότητα, φύλο, σεξουαλικός προσανατολισμός ή αναπηρία). Η έννοια της ανισορροπίας ισχύος έχει κάποια προβλήματα στον ορισμό της: τι είναι η δύναμη, πώς ασκείται μια επιθετική συμπεριφορά απέναντι σε ένα άτομο που έχει εξουσία σε αντίθεση με ένα άλλο που δεν έχει εξουσία; Αν η ισχύς υπάρχει σε διαφορετικές διαστάσεις, ποια από αυτές λαμβάνουμε υπόψη για να συμπεράνουμε αν πρόκειται για διαδικτυακό εκφοβισμό ή όχι;

Ερωτήσεις προς σκέψη: Μπορείτε να αναφερθείτε σε τρεις καταστάσεις στις οποίες δύο άτομα αλληλεπιδρούν επιθετικά μεταξύ τους χωρίς να υπάρχει διαφορά ισχύος; Εάν ένα αδύναμο άτομο παρενοχλεί ένα πολύ δυνατό άτομο στο διαδίκτυο, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η διαφορά σωματικής δύναμης; Πώς λειτουργεί η δύναμη σε ένα άτομο που είναι ταυτόχρονα θύτης και θύμα;

  • Επανάληψη: Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά για να θεωρηθεί μια συμπεριφορά ως εκφοβισμός είναι ότι επαναλαμβάνεται στο βάθος του χρόνου. Έχει διαπιστωθεί ότι όσο περισσότερο διαρκεί ο εκφοβισμός, τόσο περισσότερα συμπτώματα κατάθλιψης ή άγχους παρουσιάζουν τα θύματα σε σύγκριση με τους/τις μαθητές/-τριες που αναφέρουν μόνο μεμονωμένα περιστατικά. Ωστόσο, είναι κάπως διφορούμενο το πότε μπορούμε να προσδιορίσουμε ότι μια συμπεριφορά είναι επαναλαμβανόμενη ή όχι. Συχνά χρησιμοποιείται ο αριθμός των συμπεριφορών σε μια δεδομένη χρονική περίοδο, με το όριο να είναι "2-3 φορές το μήνα". Ορισμένοι/-ες ειδικοί επισημαίνουν την ανάγκη να κατανοήσουμε την έννοια της επανάληψης και μέσω της επαναλαμβανόμενης μετάδοσης της ίδιας πράξης (π.χ. η διάδοση υλικού ενός προσώπου σε μια τάξη), καθώς και να κατανοήσουμε ότι η έννοια της επανάληψης, όπως και η ανισορροπία ισχύος, μπορεί να υφίσταται και στο διαδίκτυο και στο σχολείο.

Ερωτήσεις προς σκέψη: Αν ένας/μια μαθητής/-τρια εκφοβίζει 20 άτομα, αλλά το κάνει ένα άτομο κάθε φορά μέσα σε μια εβδομάδα, μπορούμε να πούμε ότι ο/η μαθητής/-τρια είναι θύτης; Αν ένα άτομο λάβει ευαίσθητες πληροφορίες από ένα πρόσωπο και τις στείλει σε ένα άλλο άτομο που με την σειρά του τις προωθήσει.... Το άτομο αυτό έχει ασκήσει διαδικτυακό εκφοβισμό;

  • Ψηφιακός χώρος: Η κύρια διαφορά μεταξύ του παραδοσιακού και του διαδικτυακού εκφοβισμού είναι η διαμεσολάβηση των ψηφιακών τεχνολογιών που δημιουργεί διαφορετικές δυναμικές. Κάποιες από αυτές τις έχουμε δει στις βασικές έννοιες, αλλά θα αναπτύξουμε τις διαφορές στις ενότητες «Διαφορές και ομοιότητες μεταξύ διαδικτυακού και παραδοσιακού εκφοβισμού» και «Παραδείγματα εκφοβισμού στο διαδίκτυο».

Ο διαδικτυακός εκφοβισμός μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Μπορεί να περιλαμβάνει παρενόχληση (προσβολές ή απειλές), διάδοση φημών, πλαστοπροσωπία, δημόσια αποκάλυψη του σεξουαλικού προσανατολισμού άλλου προσώπου χωρίς την συναίνεσή του (outing) και εξαπάτηση (απόκτηση της εμπιστοσύνης ενός ατόμου και στη συνέχεια διάδοση των μυστικών του στο διαδίκτυο) ή αποκλεισμό από δραστηριότητες. Οι δραστηριότητες αυτές μπορούν να πραγματοποιηθούν μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, άμεσων και γραπτών μηνυμάτων, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Facebook ή το Tumblr, και άλλων ιστότοπων (Peebles, 2014).

Έρευνες έχουν δείξει ότι το 23% των νέων έχουν πέσει θύμα διαδικτυακού εκφοβισμού στη διάρκεια της ζωής τους, ενώ το 15% έχουν υπάρξει θύτες (Hamm et al., 2015). Η συμπεριφορά αυτή έχει ολέθριες συνέπειες στα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα (Abreu & Kelly, 2017). 

Όσον αφορά το φύλο του θύματος και του/της θύτη, διάφορες μελέτες δείχνουν ότι κάθε φύλο έχει διαφορετικό τρόπο εκδήλωσης και συναίσθησης του διαδικτυακού εκφοβισμού. Για παράδειγμα, τα κορίτσια τείνουν να διαδίδουν φήμες, ενώ τα αγόρια τείνουν να προσβάλλουν. Τα κορίτσια δέχονται συχνά εκφοβισμό για τη δημοτικότητα ή την εμφάνισή τους, ενώ τα αγόρια είναι πιο πιθανό να δέχονται ομοφοβικά σχόλια ή να γελοιοποιούνται για τις σωματικές τους ικανότητες. Η πιο συνηθισμένη μορφή διαδικτυακού εκφοβισμού είναι οι προσβολές, οι χαρακτηρισμοί, η διάδοση φημών ή εικόνων και η διάδοση περιεχομένου, όπως φωτογραφίες ή βίντεο (Hamm et al., 2015- Marinoni et al., 2023).